«  جلسه اول حقوق تجارت 3 »

درارتباط با اسناد تجارتی تعريفی که برای اسناد تجارتی ارايه می دهند، می گويند سند تجارتی نوشته ای است که بين تجار مورد داد وستد يا رد و بدل می شود ومعمولا هم اين اسناد معرف طلبی در سررسيد معين است. مثلا شماچکی يا برات يا سفته ای را صادر می کنيد به تاريخ 1ماه ديگر،  نشان می دهد که در1ماه ديگر زمانی که شما اين سند تجارتی را به شخص برات گير ارائه می دهيد آن فرد می داند که بايد اين مبلغ رابه شما تحويل دهد. اما اين بايدی را که به اصطلاح بايد گفتيم الزام آور نيست مثل  همان چک است مثلا اگر شما برات صادر کرديد، سفته ای صادر کرديد يا چکی صادر کرديد در چک خودتون مکلف به پرداخت هستيد،در سفته خودتون مکلف به پرداخت هستيد ولی در برات سيستم متفاوت است .

منتها اين کلمه بايد به عنوان امر نيست يعنی اينطوری نيست که اگرشما براتی داديد به مثلاً الف که آقا برو از   ب  اين مبلغ پول را بگير،  ب  مکلف باشد آن مبلغ را به آن بپردازد. يک امرارادی- اختياری است اگربرات گير يا در مثال ما شخصی به نام  ب   پذيرفت و آن را پرداخت کرد ودرواقع می گويداين برات به صورت کامل تمام نقش تجارتی خودش را انجام داده، يعنی هم صادرشده وهم توسط طلبکار گرفته شده وهم شخص به نام برات گيريا متعهد برات آن مبلغ را به شخص دارنده تحويل داده است.( دارنده هم ممکن است در طول مدتی که برات وجود دارد رد و بدل شود مانند چک که ممکن است دارنده چک آن را با امضاء کردن درظَهر چک به افراد ديگر يا فرد ديگر منتقل کند.)

اسناد تجارتی که درواقع وجود دارد و ازحيث قانونی در آن شک نيست عبارتند از: برات و برگه های قرضه، سهام شرکتهای رسمی، قبض رسمی انبار،سفته وچک اين چند مورد به عنوان سندهای تجارتی معمول ومرسومی است که بين تجار رد و بدل می شود.

اماآن چيزی که مطابق قانون ايران به عنوان سند ذاتاً تجارتی قانونگذارازآن يادکرده درماده 2ق.ت قانونگذارمون دربند 8می گويد معاملات برواتی اعم ازاينکه بين تاجر يا غيرتاجرباشد درهرصورت تجارتی است. يعنی تنها برگه ای که می توانيم بگويم به صورت صد درصد تجارتی است وهيچ مشکلی درآن نيست برات است. در مورد سفته رای اسراری داريم که اعتقاد به تجارتی بودنش است. چک قانونگذار به صراحت اعلام می کند که چک ولو اينکه بين تجارهم صادرشود به هيچ وجه سند تجارتی محسوب نمی شود منتها قانونگذارمون برای برات، سفته وچک معمولاً امتيازها يا ويژگيهای مشابه ای را در نظر گرفته است که در بحث فوايد اسناد تجارتی بيان خواهد شد.درصورتی که سوالی مطرح گردد به صورت کتبی مبنی براينکه کدام يک ازاين اسناد ذاتاً تجارتی هستند دربرات هيچ مشکلی نيست. يا اينکه بيان شد که کدام يک ازاين اسناد تجارتی هستند دو به دو دادند اگرمثلاً برات و سفته را دادند و با هم بودند برات و سفته تجارتی هستند.

درارتباط با فايده اسناد تجارتی نگاه کنيد ما زمانی که تجارت 1را شروع کرديم به خواندن پيدايش سند برات که دربازارهای مکاره بوجود آمد ودليلش هم آنجا به شما گفتندکه تجاربرای اينکه ازحمل پول ازمحل خودشون تامحل بازارهای مکاره به علت آن خطراتی که برای حمل پول وجود داشته به اين فکر افتادند که سندی را ايجاد کنند که بعدها به آن برات گفته اند و بعضی ها معتقدند مثل دکتر لنگرودی که برات دستاورد ايرانيان است چون در اشعار قديدمی که مثلا از قرن 4 ، 5 باقی مانده به وفور از کلمه برات استفاده کردند.

منتها آن چيزی که واقعاً ما اقتباس کرديم ازکشورهای اروپايی گرفتيم وارد درقانون تجارتمان کرديم و حتی در تجارت 1 خدمتتان  گفتند زمانی که می خواستند برات را وارد درقانون تجارت کنند يا اولين قانون مستقل تجارتيمان راجع به برات بود فکر کنم در سال 1290 اگر اشتباه نکنم می نويسند برات همان حواله است، چون استحضار داريد که حواله يکی از عقود اسلامی است که در حواله 3 اراده يا 3 فرد دخيل هستند يکی حواله دهنده است که به آن مُحيل می گويند، يکی حواله گيرنده است که به آن مُحتال می گويند ويکی هم پرداخت کننده حواله است که به آن محالٌ عليه می گويند. در حال حاضر بعضاً ممکن است درصحبتهايی که بعضی ازحقوقدانان در رسانه ها می کنند مثلاً می گويند من چکی عليه بانک محال عليه خودم صادر کردم (بانک محال عليه يعنی بانکی که شخص درآن حساب دارد و تکليف دارد هر زمانی که شخص چک صادر کرد اگردرحسابش پول وجود داشته باشد بانك بپردازد). محال عليه پس کسی که حواله بر او صادر می کنند.

بدليل اين موضوعی که حالا ازسال 1285 به اين طرف که دارای قانون اساسی می شويم و می گويند قانون خلاف شرع تصويب نکنيم می نويسند که برات همان حواله است،درصورتی که اصلاً برات حواله به معنايی که درفقه اسلامی و به اصطلاح درعرف بازار تجار اسلامی وجود داشته نيست.

پس اولين چيزی که باعث شد اروپايی ها به سمت برات بروند اين بود که از برات کسب اعتبار می کردند. الان شايد بتوانيم بگوييم اسناد تجارتی که حالا ما بيشتر بحثمان برات، سفته وچک است برای گرفتن اعتبار تا حدود زيادی به خصوص افرادی که خودشون هم ازاعتبارکافی برخوردارهستند مثلاً در بازار معاملات  می نويسند برای 2 ماه ديگر يعنی ممکن است شما الان هيچ موجودی نداريد مثلاً چک صدميليونی صادر کرده ايد در حال حاضر وجهي نداريد، ولی همين برگه ای که صادر کرده ايد اين اعتبار را به شما می دهد که شما بتوانيد در 2 ماه آينده در سررسيد آن پول را تحويل دهيد.

در برات اين خيلی مهمتر است ، دليلش هم اين است که ممکن است يکی از وضعيت مالی مَنِ صادر کننده برات مطلع باشد که خودم پولی ندارم به شما تحويل دهم. در برات اين ارزش وجود دارد که شخص ثالث به عنوان برات گير است که همان محالٌ عليه است در بحث حواله، ما حواله داديم گفتيم آقا شما اين پولی را که ازمن می خواهيد برو از فلان تاجربگير يا فلان صراف بگير، اين خود به خود باعث اعتباری برای من صادرکننده می شود، اگر آن فردی که برات گير است برات را بپذيرد و قبول کند،  اين اطمينان برای من بوجود می آيد که آن محالٌ عليه پايان سررسيد پرداخت می کند، دارنده برات هم می تواند به راحتی با توجه به قبولی گرفته راحت تر از قبل ظهر برات را امضاء کند، ظهرنويسی کند و به افراد ديگر به نوعی واگذار کند.

اما نکته مهم در بحث اولين ويژگی سند تجارتی که كسب اعتبارمی باشد، اين است که هر چيزی که به عنوان منبع اعتبار افراد ازآن استفاده می کنند ممکن است به نوعی مورد سوء استفاده نيز واقع شود.

به چه نحو: مثلاً خيلی از افراد ممکن است با يک شخص ثروتمند (خوشنام) آشنا باشند بيايد در وضعيت بد مالي كه است برات صادر كند و آن طرف هم بـيايد بپذيرد وبگويد من درسررسيد اين را پرداخت می کنم، به نوعی درواقع ورشکستگی خودش را به تاخير بيندازد.که باز قانون گذار برای آن مجازات خاصی در نظر گرفته است. پس اولين ويژگی برات کسب اعتباراست.

دومين ويژگی که برای برات درنظرگرفته اند تحصيل انجام معاملات است که خوب شايد واضع و روشن باشد زمانی که ما داريم معاملات از حيث قيمت بالايی را انجام می دهيم ديگر نيازی به حمل اسکناس يا نيازی به حمل پول ندارد. همين که دريک سند معتبرميزان ثمن معامله ياقيمت معامله رادرج کنيم همان برگه به نوعی شايد جايگزين ثمن معامله می شود وهرچند درحکم پرداخت محسوب نمی شود منتها اين اطمينان را به گيرنده سند می دهد که بتواند با ارائه آن به فرد (به اشخاص حقوقی در چک به بانک) بتواند به مطالبات خود برسد.

سومين ويژگی بحث سهولت انتقال وجه از يک محل به محل ديگر است،که از بازارهای مکاره در اروپا شروع شده است( بازارهای مکاره منظورهمان بازارهای فصلی استکه مثلا الان برای 5 هفته، 6 هفته تشکيل می شود.) بازارهای مکاره در واقع بازارهايی بوده که تجارکشورهای مختلف مثلاً می گفتند اين فصل درکشورهای اسپانيا يا ايتاليا وفرانسه برگزارشود که بيشتر ايتاليا و فرانسه مد نظر بود، بدليل آن راههای آبی که داشتند و شايد نزديکتر بودند به کشورهای اسلامی.

نکته ديگرکه دراسنادتجارتی وجود دارد،تنزيل برواتی است تنزيل برواتی،منظوراين است که فرد در زمانی که سند تجارتی در دست دارد به عنوان دارنده سند تجارتی می تواند اگر تا قبل از سر رسيد به پول احتياج داشته باشد، سند تجارتی خودش را با قيمت کمتری در بازار به فروش برساند. حالا مثلاً درکشورما درمورد چک می گويند شرخرها ولی حالا هم بانک اين کار را انجام می دهد. بانک البته برای افرادیکه از لحاظ اعتباری دارای اعتبار مالی کافی باشد اين کار را انجام می دهد. مثلاً شما يک سفته يا يک برات داريد مبلغش 10 ميليون تومان است 1 ماه ديگر سررسيد آن است. شما الان به پول احتياج داريد می رويد دربازار می گوييد من اين چک 10ميليونی را دارم مال فلان آدم معتبرهم است حاضرم به 8 ميليون به فروش برسانم يا واگذارکنم به اين عمل می گويند تنزيل برواتی. يعنی انتقال وفروش سند تجارتی قبل ازسررسيد زيرقيمت ارزش واقعی مندرج در آن سند تجارتی. که حالا در کشور ما تنزيل بروات تجارتی را به اصطلاح  را به اصطلاح نزول خواری می گويند.

اعتقاد استاد در مورد تنزيل :

منتها درمورد پول من خودم شخصاً معتقدم که اگر ما ارزش واقعی را بخواهيم به طرف بدهيم به نظر من تنزيل واقع نمی شود. منتها بايد بدانيم که مثلا در کشور ما الان مشخص نيست تا 1 ماه ديگر 10 ميليون الان 1 ماه ديگر چقدر ارزش داشته باشد.

گويند فلان تاجرآدم خوشنامی است. معمولاً اگر دوستان سروکار داشته باشند با کسبه مثلاً امروز جنس می خرند چک.